تاریخچه

نام زنجان عربی شده زنگان است. مردم منطقه هنوز هم تلفظ زنگان را بکار می برند. شهر زنجان در دره زنجان چای (از شاخه های قزل اوزن (سفید رود) قرار گرفته و سر راه شوسه و راه آهن تهران به تبریز می باشد. صنایع دستی از قبیل ورشو سازی و نقره سازی و چاقو سازی آن مشهور است.
از جمله شرایطی که فلسفه وجودی شهر زنجان را در منطقه تبیین و توجیه می نماید، وجود راه ارتباطی فلات مرکزی ایران به آذربایجان در منطقه، حاکم بودن شرایط مناسب اوضاع توپوگرافی، وجود اراضی مسطح با شیب ۲٪ در منطقه کوهستانی و بالاخره لزوم مرکز مبادلاتی تولیدات کشاورزی و ارائه خدمات متقابل به روستاهای حوزه نفوذ به ویژه ایالات پنجگانه مستقر در منطقه بوده است می رساند که این پدیده در شکل گیری شهر و محله بندی آن عامل تعیین کننده می باشد.
قدیمی ترین نامی که به این منطقه اطلاق شده است زندیگان به معنای اهل کتاب زند (معروفترین کتاب آیین زردشتی ساسانی) و گان از پساوند فارسی عهد باستان است که در دوره ساسانیان بر این منطقه گذاشته شده است. گفته می‌شود بنای شهر زنجان در زمان اردشیر بابکان ساخته شده و در آن زمان نام شهین یعنی منسوب به شاه به آن اطلاق می شده است. از اواخر دوره قاجاریه به علت استقرار ایل خمسه فارس نام خمسه نیز بر آن نهاده شد.
آثار و بقایای نخستین استقرار شهر که در اصطلاح کهن دژ نامیده می‌شود تا سال ۱۳۰۰ هجری شمسی پا برجا بوده و در جریان ساخت خیابان فرهنگ تسطیح شده است.
این شهر برای بار دوم در پاییز سال ۶۲۸ هجری قمری در حمله مغول تخریب شده و شدت آن به حدی بود که شهر برای مدتی از قید حیات ساقط شد. به ویژه انتخاب سلطانیه به پایتختی در دوران ایلخانی و گسترش شهر مزبور در ایام حکومت غازان خان و خدابنده و اولجایتو در اواخر قرن هفتم هجری قمری، به علت نزدیکی این دو شهر، در متروکه شدن شهر زنجان عامل تعیین کننده ای بود، به عبارت دیگر در تمام ایام شکوفایی شهر سلطانیه، شهر زنجان به حالت نیمه ویران باقی مانده است.
شهر زنجان تا اواخر قرن نهم هجری قمری غیر مسکون و مخروبه بوده است. در دوران صفویه که آرامش نسبی در منطقه‌ حاکم بوده شهر تجدید بنا شده و مجددا تکاپوی حیات در آن آغاز گردیده است. علی رغم قدمت سه هزار ساله، کلیه آثار فعلی و بافت شهری نسبتا جدید است. به عبارت دیگر شهر زنجان در دوره های مختلف بر اثر هجوم دشمن تخریب و به مرور شهر جدید بر روی خرابه های قدیمی احیاء شده است.
شهر فعلی از دوران صفویه رشد و توسعه پیدا کرده است. روند گسترش تا اواخر دوران قاجار بسیار بطئی و در سطح قلعه به میزان ۱۸۵ هکتار بوده است، از اواخر دوران قاجار تا اواخر دوران پهلوی با افزایش محلات خارج از قلعه وسعت گسترش یافته است.

زبان مردم زنجان ترکی آذربایجانی است.

نقاط دیدنی

بزرگترین ساعت آفتابی ایران، سد گاوازنگ زنجان، امامزاده سید ابراهیم زنجان، مسجد جامع زنجان، بازار زنجان، نمایشگاه و فروشگاه صنایع دستی زنجان، بنای رختشوی خانه زنجان، مجموعه تفریحی گاوازنگ زنجان، کاروانسرای سنگی زنجان، گنبد سلطانیه ، غار کتله خور، امامزاده زیدالکبیر، حمام حاج داداش، عمارت ذوالفقاری محل نگهداری مردان نمکی، پل میربهاالدین، سد تهم زنجان،

صنایع دستی

صنایع دستی زنجان عبارتند از: چاروق دوزی، ملیله کاری شامل سینی، سرویس بشقاب کاسه و وسایل مصرفی، چاقو سازی شامل کارد آشپز خانه و میوه خوری و همچنین قندشکن، گلیم بافی، تذهیب، تراش سنگ‌های قیمتی، رنگرزی، منبت کاری، نگارگری، مصنوعات چرمی، معرق چوب و مسگری (ساخت ظروف مسی)و قلم زنی.[۹] دراستان زنجان رشته‌های مختلف دیگر صنایع دستی رواج دارد. از آن جمله گلیم بافی در ابهر، قیدار و زنجان روستاهای آن گیوه دوزی ابریشمی و نخی در انگوران و زنجان، رنگرزی در ابهر، زنجان، قیدار، سفالگری در روستای قلثوق، جاجیم‌بافی نواری در شهرستانهای طارم و ماه‌نشان، انگوران، کیسه‌بافی حمامی نواری در انگوران، ماه‌نشان، قیدار را می‌توان نام برد. ضمن آنکه باید گفت قالی‌بافی از جمله هنرها و حرفی هایی است که در اکثر شهرها و روستاهای استان زنجان رونق و رواج دارد.

سوغات

مرسوم ترین سوغاتی زنجان چاقو و چاروق (نوعی کفش) و ملیله کاری است.