تاریخچه

به استناد منابع تاریخی، استان مرکزی در هزاره اول قبل از میلاد جزو ایالات ماد بزرگ بود که تمام قسمت مرکزی و غربی ایران را در بر می گرفته و از کانون های قدیم استقرار در فلات ایران به شمار می رفته است. در زمان سلوکیان، این منطقه، مخصوصا قسمت شمالی آن (دهستان خورهه) مورد توجه حکام یونانی قرار گرفت. وجود آثار باستانی باقی مانده از این دوران در خورهه مؤید این نظر است.
در زمان خسرو پرویز - پادشاه ساسانی - ایران به چهار بخش تقسیم شد. این چهار بخش عبارت بودند از : باختر (شمال)، ‌ خور آبان یا خور آسان (مشرق)، نیمروز (جنوب) و خوربران (مغرب). این منطقه در بخش خوربران (مغرب) که به معنی محل غروب خورشید بود قرار داشت. در قرن اول اسلامی این منطقه به نام ایالت جبال یا قهستان تغییر نام داد، ‌ به طوری که جغرافیا نویسان اسلامی این قرن، از آن به عنوان بخشی از بلاد پهلویان و به نام کوهستان یا قهستان (جبال)‌ نام برده اند. این منطقه در قرن دوم هجری همراه با همدان، ری و اصفهان به نام عراق عجم نامیده شد.
در قرن چهارم هجری قمری شهرهای ایالت جبال عبارت بودند از : همدان، رود آور، خورمه (خورهه)، سهرود، ابهر، سمنان، قم، قاشان، روده، پوسته، ‌ کره، بره، گربایگان (گلپایگان) و ... در این دوره مراکز و کانون های درجه اول شهری نیز عبارت بودند از : ساوه، تفرش، وره، ساروق و گلپایگان و شهرهای مبادلاتی درجه دوم نیز شامل : محلات، خمین، کمیجان، میلاجرد، خنداب، الیثار، سامان، خورهه، نیمور، نراق، دلیجان، جاسب، مأمونیه، الویر و ... بودند. در این مراغه غله، پنبه، حبوبات، زعفران، انجیر، انار، سیب، انگور، گردو، بادام، قیسی و سایر محصولات سر درختی و باغی و خشکبار و گیاهان دارویی مانند ترنجبین در کنار محصولات صنایع دستی مانند ظروف سفالی و مسی و پارچه و کرباس، گلیمنه، قالی‌ و ... تولید می شد.
در چند دهه اخیر، با توسعه راه آهن و احداث کارخانجات مختلف، به مرور چهره منطقه عوض شد و بعد از تقسیمات جدید کشوری و ایجاد استان تهران و مرکزی، این استان به مرکزیت اراک به وجود آمد.

جغرافیای سیاسی

مساحت استان مرکزی در حدود 29،127 کیلومتر مربع بوده و 1.7 درصد از مساحت کل کشور را در بر گرفته است و از این نظر 14مین استان کشور می باشد.
استان مرکزی تقریبا در مرکز ایران بین ۳۳ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۳۵ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۵۱ درجه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد. این استان از شمال به استان های تهران و قزوین، از غرب به استان همدان، از جنوب به استان های لرستان و اصفهان و از شرق به استان های تهران، قم و اصفهان محدود است.

شهرستان های استان عبارتند از:
آشتیان، اراک، تفرش، خمین، دلیجان، ساوه، سربند و محلات.

جغرافیای طبیعی

استان مرکزی در قلمرو شرقی تقاطع دو رشته کوه البرز و زاگرس واقع شده است. ناهمواری های این استان را قسمت هایی از کوه های مرکزی و پیشکوه های داخلی زاگرس تشکیل می دهد. ارتفاعات آن از حدود ۱۵۰۰ متر تا بیش از ۳۰۰۰ متر متغیر است. پست ترین نقطه استان، دشت جنوب ساوه با حدود ۱۲۰۰ متر ارتفاع است و بلندترین نقطه آن قله شهباز با ارتفاع ۳۳۸۸ متر در رشته کوه های راسوند قرار دارد. حدود 33.9 درصد محدوده استان را کوه ها، 14.9 درصد را تپه‌ها، 13.8 درصد را فلات ها و بقیه را دشت هایی با ویژگی های مختلف تشکیل داده و تنوع اقلیمی جالب توجهی را پدید آورده است. در قسمت های مختلف استان مرکزی آب و هوای متنوعی از انواع زیر وجود دارد:
آب و هوای نیمه بیابانی، آب و هوای معتدل کوهستانی، آب و هوای سرد کوهستانی.
میزان رطوبت هوا و باران در شهرستان های این استان یکسان نیست. در مناطق کوهستانی، ریزش های جوی اغلب به صورت برف و در مناطق کم ارتفاع بیشتر به صورت باران ظاهر می‌شود. شمال استان در ناحیه زرند جزو کم باران ترین نواحی و ارتفاعات شازند در جنوب غرب، از پر باران ترین مناطق این استان به شمار می آیند. از اردیبهشت تا شهریور مناسب ترین زمان مسافرت به این استان می باشد.

مردم

برپایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی، جمعیت استان مرکزی در این سال بالغ بر 1،351،257 نفر بوده که 1.9 درصد از جمعیت کل ایران را به خود اختصاص داده‌ است و از این نظر 19مین استان پرجمعیت کشور محسوب می شود.
بیشتر مردم استان مرکزی به زبان فارسی سخن می گویند. در دلیجان مردم به زبان راجی حرف می زنند که ریشه در زبان مادی دارد. در کنار فارسی گویش های مانند لری و لکی و وفسی و همچنین در بسیاری از روستاهای اطراف مناطقی مانند اراک، سربند و ساوه و شهرهایی مثل شازند و خنداب، ترکی آذربایجانی و ترکی خلجی نیز رواج دارد. زبان کردی در این استان در میان ایل کلهر دیده می‌شود و زبان راجی نیز در مناطقی از دلیجان و محلات و نراق استفاده می‌شود. زبان تاتی نیز در برخی قسمت ها مانند شرا، کزاز و سربند صحبت می‌شود.

راه های دسترسی:

مسیر هوایی :
مسیرهای پروازی مستقیم:
مسیر زمینی :
مسیر ریلی:
مسیر آبی:
 

جاذبه های گردشگری استان:

جاذبه ‌های طبیعی
جاذبه‌ های تاریخی فرهنگی

قلعه تاریخی مستوفی الممالک (آشتیان)، دفترخانه تاریخی معتمدالایاله (آشتیان)،
مدرسه و مسجد سپهدار (اراک)، روستای تاریخی هزاوه (زادگاه امیرکبیر) (اراک)، حمام تاریخی و موزه چهار فصل (اراک)، بازار اراک، چشمه چپقلی (اراک)، مقبره شاه قلندر انجدان (اراک)
آرامگاه پروفسور حسابی (تفرش)، امامزاده در بی بی (تفرش)، مقبره ابوالعلی (تفرش)، مسجد شش ناوه (تفرش) ، چشمه های آب معدنی گراب (تفرش)، آب انبار بلور (تفرش)، تکیه زاغرم (تفرش)
قلعه سالار محتشم (خمین)، امامزاده ابوطالب (خمین)، مسجد جامع (خمین)
مناره و مسجد جامع ساوه٫ قلعه دختر ساوه، پل سرخده ساوه، کاروانسرای باغ شیخ ساوه، تپه تاریخی آوه ساوه، قلعه الویر ساوه، امامزاده سید اسحاق ساوه، امامزاده سید علی اصغر ساوه
سرستون های آتشکده خورهه محلات، غار آزادخان محلات، چشمه وزوان محلات، مسجد جامع محلات، امامزاده ابوالفضل محلات، مجتمع آب گرم محلات، مراکز تهیه گل و گیاه محلات.
غار قلعه جوق (وفس) کمیجان
غار چال نخجیر (دلیجان)، کاروانسرا و پل شاه عباسی (دوهک) دلیجان ، سد پانزده خرداد (دلیجان)، مجموعه تاریخی نراق (دلیجان)، امامزاده یحیی نراق (دلیجان)
یخچال مهدی آباد (زرندیه)، مسجد اعظم چلسبان (زرندیه)
چشمه بلاغ حک (شازند) ، سراب عمارت (شازند)